مقدمه
آتروفی عضلانی نخاعی (Spinal Muscular Atrophy یا SMA) یکی از شایعترین بیماریهای ژنتیکی عصبی-عضلانی است که با تخریب تدریجی نورونهای حرکتی شاخ قدامی نخاع مشخص میشود. از بین رفتن این نورونها باعث ضعف و تحلیل پیشرونده عضلات ارادی بدن میشود و در موارد شدید، عضلات مسئول تنفس و بلع را نیز درگیر میکند. SMA بهصورت اتوزوم مغلوب به ارث میرسد؛ بنابراین زمانی بروز میکند که کودک هر دو نسخه معیوب ژن SMN1 را از والدین دریافت کند.
تا چند سال پیش SMA یکی از مهمترین علل مرگ ناشی از بیماریهای ژنتیکی در دوران شیرخوارگی محسوب میشد، اما با توسعه درمانهای هدفمند مانند نوزینرسن، ریسدیپلام و ژندرمانی، پیشآگهی بیماران بهطور چشمگیری بهبود یافته است؛ بهویژه زمانی که درمان پیش از بروز علائم آغاز شود.
علت بیماری و مکانیسم ایجاد SMA
عامل اصلی بیماری، حذف (Deletion) یا جهش در ژن SMN1 (Survival Motor Neuron 1) واقع دربازوی بلند کروموزوم5 درجایگاه 13است. این ژن مسئول تولید پروتئین SMN است که برای بقای نورونهای حرکتی ضروری است.
در اغلب بیماران (حدود ۹۵٪)، هر دو نسخه ژن SMN1 حذف شدهاند و در سایر موارد، جهشهای بیماریزا در این ژن مشاهده میشود.
در کنار ژن SMN1، ژن دیگری به نام SMN2 نیز وجود دارد که مقدار کمی پروتئین SMN تولید میکند. تعداد نسخههای ژن SMN2 نقش مهمی در شدت بیماری دارد؛ بهطوری که هرچه تعداد نسخههای SMN2 بیشتر باشد، معمولاً شدت بیماری کمتر است.
انواع بیماری SMA
SMA بر اساس سن شروع علائم و حداکثر توانایی حرکتی بیمار به چند نوع تقسیم میشود.
نوع صفر (Type 0)
شدیدترین فرم بیماری است که علائم آن قبل از تولد آغاز میشود. کاهش حرکات جنین، ضعف شدید عضلات، نارسایی تنفسی و مرگ زودرس از ویژگیهای آن است.
نوع یک (Werdnig-Hoffmann)
شروع: کمتر از ۶ ماهگی
شایعترین و شدیدترین فرم دوران نوزادی
ناتوانی در نشستن مستقل
ضعف شدید عضلات
مشکلات بلع و تنفس
در صورت عدم درمان، بسیاری از بیماران پیش از دو سالگی جان خود را از دست میدهند.
نوع دو
شروع: ۶ تا ۱۸ ماهگی
کودک میتواند بنشیند اما قادر به راه رفتن مستقل نیست.
اسکولیوز، ضعف عضلات اندامها و مشکلات تنفسی به مرور ایجاد میشود.
نوع سه (Kugelberg-Welander)
شروع: بعد از ۱۸ ماهگی تا نوجوانی
بیمار قادر به راه رفتن است اما به مرور توانایی حرکتی کاهش مییابد.
امید به زندگی معمولاً طبیعی است.
نوع چهار
شروع در بزرگسالی (معمولاً بعد از ۲۰ سالگی)
ضعف عضلات خفیف و پیشرونده
طول عمر تقریباً طبیعی است.
علائم بیماری
شدت علائم بسته به نوع بیماری متفاوت است، اما مهمترین تظاهرات بالینی عبارتاند از:
ضعف و تحلیل عضلات
کاهش تون عضلانی (Floppy infant)
تأخیر در تکامل حرکتی
ناتوانی در نشستن، ایستادن یا راه رفتن
کاهش یا فقدان رفلکسهای تاندونی
لرزش ظریف انگشتان (Fasciculation)
مشکلات بلع
مشکلات گفتاری
ضعف عضلات تنفسی
عفونتهای مکرر ریوی
اسکولیوز
دفورمیتی مفاصل
لازم به ذکر است که عملکرد شناختی بیماران معمولاً طبیعی است.
میزان شیوع بیماری در جهان و ایران
SMA یک بیماری نادر محسوب میشود.
مطالعات اپیدمیولوژیک نشان دادهاند:
بروز بیماری حدود ۵ تا ۱۰ مورد در هر ۱۰۰ هزار تولد زنده (تقریباً ۱ نوزاد از هر ۶٬۰۰۰ تا ۱۰٬۰۰۰ تولد) است.
شیوع ناقلین ژن بیماری در بسیاری از جمعیتها حدود ۱ نفر از هر ۴۰ تا ۶۰ نفر گزارش شده است.
مطالعات جدید جهانی نیز نشان میدهند که میزان شیوع در کشورهای دارای برنامههای غربالگری نوزادان بیشتر گزارش میشود؛ زیرا بیماران بیشتری شناسایی میشوند.
وضعیت در ایران
به دلیل نبود ثبت ملی کامل بیماران، آمار دقیقی از شیوع SMA در ایران وجود ندارد. با این حال:
مطالعات ژنتیکی ایرانی فراوانی ناقلین را حدود ۳٫۵ تا ۵٫۵ درصد (تقریباً ۱ نفر از هر ۱۸ تا ۲۹ نفر) گزارش کردهاند.
ازدواجهای فامیلی در برخی مناطق کشور میتواند خطر تولد کودک مبتلا را افزایش دهد.
امروزه مراکز ژنتیک ایران از روشهای مولکولی برای تشخیص ناقلین، تشخیص پیش از تولد و مشاوره ژنتیک استفاده میکنند.
روشهای تشخیص بیماری :
تشخیص SMA بر اساس ترکیبی از یافتههای بالینی، آزمایشگاهی و ژنتیکی انجام میشود.
۱. معاینه بالینی
پزشک با بررسی قدرت عضلات، تون عضلانی، رفلکسها و وضعیت تنفس به بیماری مشکوک میشود.
۲. آزمایش ژنتیک
استاندارد طلایی تشخیص، بررسی حذف یا جهش ژن SMN1 است. روشهایی مانند MLPA، PCR و تعیین تعداد نسخههای ژن SMN2 برای تشخیص و پیشبینی شدت بیماری به کار میروند.
۳. الکترومیوگرافی (EMG)
کاهش عملکرد نورونهای حرکتی و دنرواسیون عضلات را نشان میدهد.
۴. مطالعات هدایت عصبی (NCS)
برای افتراق SMA از نوروپاتیهای محیطی کاربرد دارد.
۵. آزمایشهای قبل از تولد
در خانوادههای در معرض خطر از طریق نمونهگیری پرزهای جفتی (CVS) یا آمنیوسنتز امکان تشخیص جنین مبتلا وجود دارد.
۶. غربالگری نوزادان
در بسیاری از کشورهای پیشرفته، غربالگری نوزادان برای SMA انجام میشود تا درمان پیش از بروز علائم آغاز شود؛ رویکردی که نتایج درمانی را بهطور چشمگیری بهبود میبخشد.
کاربرد microRNA در تشخیص و درمان بیماری آتروفی عضلانی نخاعی (SMA)
در سالهای اخیر، microRNA (miRNA) به یکی از مهمترین موضوعات پژوهشی در بیماری آتروفی عضلانی نخاعی (SMA) تبدیل شده است. اگرچه هنوز استفاده از miRNA در تشخیص و درمان SMA بهصورت روتین وارد آزمایشگاههای تشخیصی نشده، اما نتایج تحقیقات بسیار امیدوارکننده هستند.
microRNA چیست؟
microRNAها مولکولهای RNA بسیار کوچکی هستند (حدود ۲۲ نوکلئوتید) که پروتئین تولید نمیکنند، بلکه با تنظیم بیان ژنها، میزان تولید پروتئینها را کنترل میکنند. هر miRNA میتواند فعالیت دهها تا صدها ژن را تحت تأثیر قرار دهد.
در بیماری SMA، کاهش پروتئین SMN باعث تغییر الگوی بیان تعداد زیادی از miRNAها میشود و این تغییرات در آسیب نورونهای حرکتی و تحلیل عضلات نقش دارند.
کاربرد miRNA در تشخیص SMA
یکی از مهمترین کاربردهای بالقوه miRNA، استفاده از آن بهعنوان بیومارکر (نشانگر زیستی) است.
مطالعات نشان دادهاند که برخی miRNAها در خون، سرم، پلاسما و حتی مایع مغزی-نخاعی بیماران SMA افزایش یا کاهش پیدا میکنند. این ویژگی میتواند در موارد زیر مفید باشد:
تشخیص زودهنگام بیماری
ارزیابی شدت بیماری
پیشبینی روند پیشرفت بیماری
بررسی پاسخ بیمار به درمان
مهمترین miRNAهای مورد مطالعه در SMA :
miR-9 در تکامل نورونهای حرکتی نقش دارد و در بیماران SMA الگوی بیان آن تغییر میکند.
miR-206 یکی از معروفترین “myomiR”ها (miRNAهای اختصاصی عضله) است که هنگام آسیب عضلات افزایش مییابد ومیتواند شاخصی برای ترمیم عضله و پاسخ به درمان باشد.
miR-133a و miR-133b در رشد و تمایز سلولهای عضلانی نقش دارند و تغییر سطح آنها با شدت بیماری ارتباط دارد.
miR-1 در عملکرد طبیعی عضلات اهمیت دارد و در بسیاری از بیماریهای عضلانی از جمله SMA دچار تغییر میشود.
miR-183 احتمالاً در بقای نورونهای حرکتی نقش دارد و بهعنوان یک بیومارکر امیدوارکننده مطرح شده است.
روشهای درمانی
در سالهای اخیر درمان SMA تحول بزرگی داشته است.
۱. نوزینرسن (Nusinersen)
داروی تزریقی داخل مایع نخاع است که بیان ژن SMN2 را افزایش داده و تولید پروتئین SMN را بیشتر میکند.
مزایا:
افزایش قدرت عضلات
بهبود عملکرد حرکتی
افزایش بقا، بهویژه در شیرخواران
۲. ریسدیپلام (Risdiplam)
داروی خوراکی که تولید پروتئین SMN را از طریق ژن SMN2 افزایش میدهد و برای طیف وسیعی از بیماران قابل استفاده است.
مطالعات نشان دادهاند که پس از شروع درمان، سطح بعضی miRNAها تغییر میکند؛ بنابراین اندازهگیری آنها میتواند روشی غیرتهاجمی برای بررسی اثربخشی درمان باشد.
۳. ژندرمانی (Onasemnogene Abeparvovec)
در این روش یک نسخه سالم از ژن SMN1 با استفاده از ناقل ویروسی به سلولها منتقل میشود. این درمان معمولاً بهصورت یک دوز و در سنین پایین انجام میشود و بهترین نتایج را در مراحل پیشعلامتی یا ابتدای بیماری دارد.
۴. درمانهای حمایتی
در کنار درمانهای اختصاصی، مراقبتهای حمایتی نقش بسیار مهمی دارند:
فیزیوتراپی
کاردرمانی
گفتاردرمانی
تمرینات تنفسی
تهویه غیرتهاجمی در صورت نیاز
تغذیه مناسب
درمان مشکلات ارتوپدی مانند اسکولیوز
حمایت روانشناختی از بیمار و خانواده
کاربرد درمانی miRNA در SMA :
پژوهشگران در حال بررسی دو راهکار اصلی هستند:
۱. مهار miRNAهای مضر
اگر یک miRNA باعث تخریب نورون یا مهار تولید پروتئینهای مفید شود، میتوان با استفاده از Antagomir یا مهارکنندههای اختصاصی، فعالیت آن را کاهش داد.
۲. جایگزینی miRNAهای مفید
اگر یک miRNA محافظتی در بیماران کاهش یافته باشد، میتوان با استفاده از miRNA Mimic آن را دوباره به سلولها رساند تا عملکرد طبیعی بازگردد.
چالشهای استفاده از miRNA
با وجود نتایج امیدوارکننده، هنوز موانعی وجود دارد:
انتقال ایمن miRNA به نورونهای حرکتی
عبور از سد خونی-مغزی
جلوگیری از اثرات ناخواسته روی سایر ژنها
استانداردسازی روشهای اندازهگیری در آزمایشگاهها
به همین دلیل، استفاده از miRNA در درمان SMA هنوز در مرحله تحقیقات و کارآزماییهای پیشبالینی و بالینی اولیه قرار دارد.
پیشآگهی بیماری
پیشآگهی به عوامل زیر بستگی دارد:
نوع SMA
سن شروع بیماری
تعداد نسخههای ژن SMN2
زمان شروع درمان
کیفیت مراقبتهای حمایتی
در گذشته، بسیاری از بیماران مبتلا به نوع یک در دو سال اول زندگی فوت میکردند، اما امروزه با درمانهای نوین، بسیاری از کودکان قادر به نشستن، ایستادن و حتی راه رفتن هستند؛ بهویژه اگر درمان پیش از بروز علائم آغاز شود.
جمعبندی
microRNAها یکی از امیدبخشترین ابزارهای آینده در مدیریت بیماری SMA هستند. این مولکولها میتوانند در سه زمینه نقش مهمی ایفا کنند:
تشخیص زودهنگام و استفاده بهعنوان بیومارکر
پایش پاسخ به درمان و ارزیابی پیشرفت بیماری
درمانهای نوین مبتنی بر تنظیم بیان ژن
اگرچه هنوز miRNAها بهعنوان یک روش استاندارد تشخیصی یا درمانی وارد دستورالعملهای بالینی نشدهاند، اما انتظار میرود با پیشرفت تحقیقات، در سالهای آینده به بخش مهمی از پزشکی شخصی و درمان بیماران SMA تبدیل شوند. برای آزمایشگاههای ژنتیک نیز، آشنایی با این فناوری میتواند زمینهساز توسعه تستهای مولکولی پیشرفته و ارائه خدمات دقیقتر به بیماران باشد.
آتروفی عضلانی نخاعی یکی از مهمترین بیماریهای ژنتیکی نورونهای حرکتی است که در اثر نقص ژن SMN1 ایجاد میشود. این بیماری طیفی از شدت را از فرمهای بسیار شدید نوزادی تا انواع خفیف بزرگسالی دربر میگیرد. تشخیص زودهنگام با آزمایشهای ژنتیکی و آغاز سریع درمانهای اختصاصی مانند نوزینرسن، ریسدیپلام و ژندرمانی، همراه با مراقبتهای حمایتی چندرشتهای، میتواند سیر بیماری، کیفیت زندگی و بقای بیماران را بهطور قابل توجهی بهبود بخشد. همچنین توسعه برنامههای غربالگری نوزادان و مشاوره ژنتیک در خانوادههای در معرض خطر، از مهمترین راهبردهای کاهش بار این بیماری در آینده به شمار میروند.
منابع (References)
Mercuri E, Finkel RS, Muntoni F. Ten years of disease-modifying therapy in spinal muscular atrophy: lessons learned and future directions. Nature Reviews Neurology. 2026.
Yu F, et al. Spinal Muscular Atrophy: Advances in Diagnosis, Treatment, and Emerging Therapies. Current Treatment Options in Neurology. 2026.
Jeong YD, et al. Global Prevalence of Spinal Muscular Atrophy in 204 Countries and Territories. Pediatric Neurology. 2026.
Jones C, et al. Systematic review of incidence and prevalence of spinal muscular atrophy. European Journal of Paediatric Neurology. 2015.
Daneshmand P, et al. Comprehensive copy number analysis of spinal muscular atrophy among the Iranian population. Scientific Reports. 2024.
Carrier frequency of spinal muscular atrophy: a large-scale study in Iranian population. Gene Reports. 2025.
