بررسی علمی و کاربردی تست NIPT (آزمایش غیرتهاجمی غربالگری پیش از تولد)
تست NIPT(Non_Invasive Prenatal Testing) یکی از پیشرفته ترین روشهای غربالگری پیش از تولد است که با استفاده از DNA آزاد جنینی (cell-free fetal DNA) در خون مادر، امکان بررسی اختلالات کروموزومی شایع جنین را بدون نیاز به روشهای تهاجمی فراهم میکند. این روش در سالهای اخیر بهطور گسترده وارد الگوریتمهای غربالگری بارداری شده است.
بهتر است NIPT در اوایل سه ماهه اول بارداری(حدود هفته 10 تا 13) انجام شود تا در صورت نتیجه پرخطر، فرصت بررسی تشخیصی و تصمیم گیری وجود داشته باشد
مبنای بیولوژیک تست
در دوران بارداری، قطعات کوتاهی از DNA جنینی که عمدتاً منشاء جفتی دارند، وارد جریان خون مادر میشوند.به این DNAها اصطلاحاً cfDNA جنینی گفته میشود که معمولاً از هفته ۱۰ بارداری به بعد به مقدار قابل اندازهگیری میرسند.
NIPT با آنالیز این cfDNAها و مقایسه نسبت توالیهای کروموزومی، افزایش یا کاهش غیرطبیعی مواد ژنتیکی را شناسایی میکند.
اندیکاسیونهای اصلی انجام NIPT
NIPT بهعنوان یک تست غربالگری (screening) در موارد زیر توصیه میشود:
• سن بالای مادر
• نتایج پرخطر در غربالگریهای سهماهه اول یا دوم
• سابقه قبلی جنین مبتلا به آنیوپلوئیدی
• تمایل والدین به کاهش ریسک تستهای تهاجمی
روش انجام:
نمونه خون محیطی مادر گرفته شده و cfDNA استخراج میشود.سپس با روشهای مبتنی بر NGS یا massively parallel sequencing، توزیع توالیها روی کروموزومهای مختلف بررسی میشود.
اختلالات قابل بررسی با NIPT
مهمترین کاربرد بالینی NIPT شناسایی آنیوپلوئیدیهای شایع است:
• تریزومی 21 (سندرم داون)
• تریزومی 18
• تریزومی 13
همچنین در بسیاری از پنلها:
• اختلالات کروموزومهای جنسی(مانند Turner و Klinefelter)
در برخی تستهای توسعهیافته:
• ریزحذفها (microdeletions) مانند 22q11.2 deletion نیز گزارش میشوند.
دقت تشخیصی
برای تریزومی 21، حساسیت و ویژگی NIPT در اغلب مطالعات بالاتر از 99٪ گزارش شده است،با این حال برای سایر آنیوپلوئیدیها و به ویژه ریزحذفها، دقت به مراتب متغیرتر و پایینتر است.
جایگاه بالینی NIPT
نکته کلیدی این است که:
NIPT یک تست تشخیصی نیست، بلکه غربالگری است.
بنابراین هر نتیجه مثبت باید با روشهای تشخیصی تهاجمی مانندCVS یا آمنیوسنتز تأیید شود.
محدودیتهای مهم تست
از مهمترین محدودیتهای علمی NIPT میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
• منشاء جفتی cfDNA و امکان بروزconfined placental mosaicism (وجود ناهنجاری کروموزومی فقط در سلول های جفت،در حالی که جنین طبیعی است)
• وابستگی دقت تست به میزانfetal fraction (درصد DNAجنین، در واقع DNAجفت، که در خون مادر اندازی گیری می شود.)
• کاهش دقت در بارداریهای دوقلویی
• عدم شناسایی بسیاری از: ناهنجاریهای ساختاری ، بیماریهای تکژنی ، بازآراییهای کروموزومی متعادل
علل نتایج مثبت یا منفی کاذب
نتایج کاذب ممکن است به دلایل زیر ایجاد شوند:
• موزائیسم جفتی
• ناهنجاریهای کروموزومی مادر
• تومورهای مادر
• fetal fraction پایین
ملاحظات اخلاقی و بالینی
استفاده گسترده از NIPT نیازمند:
• مشاوره ژنتیک قبل و بعد از تست
• تفسیر صحیح نتایج
• تصمیمگیری بالینی بر اساس نتیجه این تست باید همراه با تأیید تشخیصی باشد.
جمعبندی
NIPT یک ابزار بسیار قدرتمند، ایمن و دقیق برای غربالگری آنیوپلوئیدیهای شایع جنینی است که توانسته نقش مهمی در کاهش انجام تستهای تهاجمی غیرضروری ایفا کند.با این حال، آگاهی از محدودیتهای بیولوژیک و تحلیلی آن و جایگاه واقعی این تست در مسیر تشخیص، برای استفاده صحیح بالینی کاملاً ضروری است.NIPT مکمل تشخیص است، نه جایگزین آن.
